Etiket

lider

Tarama

Tarihe bakıldığında birçok devlet adamı, siyasetçi ve asker görülür. Ancak bunların çok küçük bir kısmı kişilik, ortaya koyduğu işler ya da elde ettiği zaferler bakımından diğerlerinden ayrılırlar. Bu insanlar çevrelerinden farklı olarak, imkânsız diye nitelenen işlerin yapılabilirliğini görüp, yapan insanlardır. Bu insanlar lider insanlardır.

lider3

Bu yazıda liderlik ve liderlerde gözlenen özellikler hakkında bilgi verilmeye çalışılacaktır. Kuşkusuz liderlik konusu bir yönetim bilimi konusu olarak çok geniş, üzerinde çokça bilimsel araştırma yapılmış bir konudur. Liderlik üzerine kuramlar geliştirilmiş, değişik bakış açılarından çözümlemeler yapılmıştır. Bu yazıda liderliğe ait kuram ve görüşlere yer verilmeyecektir. Çünkü çok çeşitli kuram ve görüşler vardır ve bir yazı konusu olamayacak kadar geniş bir konudur. Sadece liderlik tanımları ve liderlerin özellikleri konularında bilgi verilmeye çalışılacaktır.

Liderlik Nedir?

Liderlik kelimesi dünya literatürüne 14. Yüzyılda girmiştir. 1950’lerden sonra yoğunlaşmaya başlayan liderlik araştırmalarıyla birlikte birçok tanım yapılmaya başlanmıştır (Gürsel & Negiş, 2003). Bu tanımlardan bazıları burada sunulmuştur. Lider, bireyleri ortak hedeflere yönelten, hedefleri benimseten, bireyler arası köprüyü oluşturan, dağınık güç ve bilgiyi bir araya toplayıp sinerji yaratan kişidir (www.msxlabs.org, 2012). Liderlik, başkalarının davranış, tutum ve düşüncelerini etkileme yeteneğidir (Güney, 1999). Liderlik, grubu etkileme ve peşinden sürükleme gücüdür. Liderlik ortak amaçlar için birleşen insanları, amaçları gerçekleştirmek için güdüleme, etkileme ve bu insanların davranışlarını ve çabalarını gönüllü olarak amaçlara yönlendirme sürecidir (Gürsel & Negiş, 2003). Liderlik, karşılıklı davranış ve fikir birliği ile yapıyı harekete geçirmek ve bu hareketi devam ettirmektir (Zel, 2001). Liderlik, insanları peşinden götürebilme ve onlardan yapmalarını istediği şeyi kendi istekleri ve işbirliği ile yaptırabilme sanatıdır. Kişileri sınıflandırma, özendirme, esin verme, hedef, amaç belirleme yeteneği ve becerisidir (Gürsel & Negiş, 2003). Liderlik, belirli şartlar altında belirli kişisel veya grup amaçlarını gerçekleştirmek üzere, bir kimsenin başkalarının faaliyetlerini etkilemesi ve yönlendirmesi sürecidir (Koçel, 1998). Liderin toplayıcı, bütünleştirici ve işbirliği ruhunu yaratıcı nitelikleriyle, örgütün yaşayıp gelişmesi için gerekli olan atmosferi sağladığı kabul edilmektedir. Lider, yaratıcı ve yenilikçi olduğu kadar, gerçekçi olmak zorundadır. Hayali hedefler ve aldatıcı ilgi gösterileri, örgüte güveni sarsar, moral bozucu etki yapar (Budak & Budak, 2004). Lider, aynı sistemde görev yapan kişileri belirli amaçlar (örgütün genel amaçları) doğrultusunda etkileyen, yönlendiren ve değiştiren; özellikle de insan ilişkilerine dayanan sosyal yetkiyi kullanan kişidir (Yakut, 2006). Liderlik insanları harekete geçirme etkisidir. Liderlik işyerinde diğer insanları çalıştırma sanatıdır (www.danielgoleman.info, 2012). Geleneksel bakış açısına göre liderliğin temelinde güç vardır. Bunun anlamı kişiliğin gücünün grubu yönlendirdiğidir. Bilinen liderlik tanımlarının temelindeki “güç” yerine gelecekte “yaratıcı düşünme” liderliğin yeni temeli olabilir (McCrimmon, 2012). Bu tanımları daha da artırmak mümkündür. Ancak sosyal bilimler için belirli bir konuda uzlaşılan tanım zaten pek mümkün değildir. Sosyal bilimlerin doğası gereği farklı bakış açıları ve bu bakış açılarına göre farklı tanımlar geliştirilmesi mümkündür.

lider4

Lider ya da liderlik konusunun kavram olarak karıştırıldığı konulardan biri de yöneticiliktir. Yöneticilik ve liderlik kavramlarının birbirlerinin yerine kullanıldığı görülmektedir. Oysa ikisi farklı kavramlardır.

Lider mi Yönetici mi?

Liderlik ve yöneticilik arasındaki farklılığı tablo olarak göstermek anlaşılması açısından yararlı olacaktır. Liderlik ve yöneticilik arasındaki farklar şu şekilde gösterilebilir (Akdemir, 2007);

Lider Özellikleri

Yönetici Özellikleri

Yenilikçidir Yöneticidir
Farklılık yaratır Düzeni Sürdürür
Geliştirici Koruyucu
Birey merkezli Sistem ve yapı merkezli
Güveni özendirici Kontrol eğilimli
Uzun bakış açısı Kısa bakış açısı
Ne ve niçin önemlidir Nasıl ve ne zaman önemlidir
Çevreye bakış Alt yönetsel kademelere bakış
Mevcut durumu sorgulama Mevcut durumu kabul etme
Kendisinin elemanları Yerleşik normlara uygun gören
Doğru iş yapan İşi doğru yapan

Tabloda görüldüğü üzere, iki kavram birbirlerinin yerine kullanılsa da aslında aralarında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Liderlik ve yöneticilik arasındaki farklar liderin bazı özelliklerinin diğerlerinden farklı olması gerektiği sonucunu doğurur. Başka bir ifadeyle lideri lider yapan özellikler.

lider1

Liderin Özellikleri

Liderlik tanımlarında olduğu gibi iyi bir liderde bulunan özellikler de zamana, sınıflandırmaya ve ele alınan ölçüte göre değişmektedir. Buna rağmen öne çıkan lider özellikleri vardır. Bir liderin sahip olması gereken nitelikleri ana hatlarıyla şöyle sıralayabiliriz (Budak & Budak, 2004);

  1. Cesaret,
  2. Uyuşukluğu ve engellemeleri göğüsleyebilecek irade gücü,
  3. Dünyadaki değişimlere ayak uydurabilecek düşünme esnekliği,
  4. Bilgi ve deneyim,
  5. Amaca ve göreve bağımlılık ve bütünlüğü sağlayabilme.

Ralph Stogdill, 1904 ve 1947 yılları arasında yapılan 124 deneysel çalışmayı analiz etmiştir. Stogdill, liderlerin izleyicilerden farklı olan beş temel özelliğini belirtmiştir (Kerim, 2010). Bunlar;

  1. Kapasite (Zekâ, dikkatli olma, orijinallik ve yargılama),
  2. Başarı (Eğitim, bilgi ve atletik başarı),
  3. Sorumluluk (Bağımlılık, girişim, kendine güven ve üstün olma isteği),
  4. Katılma (Etkinlik, sosyallik, işbirliği),
  5. Konum (Sosyo-ekonomik konum ve popülarite).

Günümüzün modern çağında, bir liderde olması gereken temel liderlik özelliklerinden bazılarını şöyle sıralanmaktadır (Kerim, 2010);

  1. Lider kendisini tanımalıdır,
  2. Lider dinlemesini bilmelidir,
  3. İşinde uzman olmalı ve işleri basitleştirmelidir,
  4. Grup üyelerini iyi tanımalı ve güvenmelidir,
  5. Amaçları belirlemelidir,
  6. Doğru ve hızlı karar almalıdır,
  7. Sonuçları denetlemelidir,
  1. Demokratik olmalı, grup üyelerini karara katmalıdır,
  2. Zıt görüşleri davet etmelidir,
  3. Lider geleceği görebilmelidir, geleceğin getireceği olumsuzluklara karşı sürekli olarak tetikte olmalı ve sağduyulu planlar yapmalıdır,
  4. Ödün vermeyeceği amaçlar için, sabırlı, kararlı ve yüreklilikle direnmelidir,
  5. En zor koşullarda bile umutsuzluğa kapılmamalı, çevresine sürekli güven vererek morali yüksek tutmalıdır,
  6. Lider her şeyden önce tasarımcı olmalıdır,
  7. Lider varsayımları test etmeli ve açığa çıkarmalıdır,
  8. Alçak gönüllü olmalıdır,
  9. Zamanı iyi kullanmalıdır,
  10. Lider dürüst ve erişilebilir olmalıdır,
  11. Çalışanlarının moralini yüksek tutmalıdır,
  12. Takım çalışmasını ve birlikteliği özendirmelidir,
  13. Gerektiği zaman risk almalıdır,
  14. Hedefleri ve standartları belirlemelidir,
  15. Aşırı denetleme yapmamalıdır ve eleştirmekten korkmamalıdır.
  16. Eleştirilmekten korkmamalıdır.

J. Keith Londen, liderlik konusundaki bir yazısında ideal bir liderde görmek istediği yetenekleri ve kişiliği şöyle özetlemektedir (Budak & Budak, 2004).

  1. Bir lider geleceği görebilmelidir, geleceğin getireceği belirsizlik ve risklere karşı sürekli olarak tetikte olmalı ve sağduyu ile planlama yapmalıdır.
  2. Bir lider hiçbir zaman ödün vermeyeceği amaçları engelleyecek çabalara karşı sabır, kararlılık ve cesaretle karşı koymalıdır.
  3. Bir lider en zor koşullar altında bile ümitsizliğe kapılmamalı, böyle bir durumda çevresine güven vererek morali yüksek tutmalıdır.
  4. Bir lider ortaya çıkan sorunları, ne kadar büyük ve ne kadar beklenmedik olursa olsun, yaratıcı zekâsı ve akılcı yaklaşımı ile çözümleyebilmelidir.
  5. Profesyonel bir lider, bilgi ve deneyimleriyle çevresindekilerin amaca yönelik çalışmalarına ve çevresindeki kişilerin yeteneklerinin geliştirmelerine yardımcı olmalıdır.
  6. Bir liderin, çevresinin saygısını ve güveninin kazanması için adil olması, ahlak ve ilke sahibi olması gereklidir.

Literatürden de anlaşılacağı gibi liderler sıradan insanlardan farklı özelliklere sahiptirler. Mustafa Kemal Atatürk gibi büyük liderler bu tanımların da ötesindedir. Çünkü Mustafa Kemal Atatürk sadece mesleği olan askerlik alanında değil, gerçekleştirdiği siyasal ve sosyal yeniliklerle çağının çok ötesinde bir öngörüye sahip olduğunu kanıtlamıştır. Mustafa Kemal Atatürk birçok alanda bilgisi ve yeteneği ile tarih sahnesinde çok az insanın yapabildiğini başarmıştır, o da Türkiye Cumhuriyeti gibi modern bir devlet kurmuş olmasıdır. Atatürk’ün çağının ötesinde olan en büyük vizyonu ise “Ne mutlu Türküm diyene” sözünde vücut bulmuştur. Bu sözün vizyonuna birleşerek tek bir Avrupa devleti olmayı isteyen Avrupalılar bile ulaşamamıştır. Bu yüzden “Ne mutlu Türküm diyene” vizyonuna sadık kalarak, muasır medeniyetlerin üstüne çıkma ülküsünden asla taviz verilmemelidir.

Öte yandan yeni ve büyük liderler meydana çıkarmak için yukarıda sayılan nitelikleri geliştirecek sosyal faaliyetlere ağırlık verilerek, bazı Avrupa ülkelerinin nüfusundan çok olan çocuklarımız ve gençlerimizden Türkiye’yi daha ileri götürecek, dünya çapında liderler çıkarılmalıdır. Bu ise ders programları ile bütünleştirilmiş, örtük liderlik programları ile sağlanabilir. Bütün okurları konunun önemi üzerinde düşünmeye davet ediyor, saygılarımı sunuyorum.

KAYNAKÇA

  1. (2012, 02 8). www.msxlabs.org: http://www.msxlabs.org/forum/soru-cevap/211928-liderlik-ozellikleri-nelerdir.html adresinden alınmıştır
  2. (2012, 02 08). www.danielgoleman.info: http://danielgoleman.info/2012/what-is-leadership-3/ adresinden alınmıştır
  3. Akdemir, T. (2007). KARA HARP OKULUNDA OKUYAN VE OLİMPİK SPOR TAKIMLARINDA YER ALAN 4. SINIF ÖĞRENCİLERLE, YER ALMAYAN ÖĞRENCİLERİN LİDERLİK ÖZELLİKLERİNİN ARAŞTIRILMASI. Yükseklisans Tezi, Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
  4. Budak, G., & Budak, G. (2004). İşletme Yönetimi (5. Bası b.). İzmir: Barış Yayınları.
  5. Güney, S. (1999). Davranış Bilimleri Açısından Atatürk’ün Liderliği. Ankara: Ocak Yayınları.
  6. Gürsel, M., & Negiş, A. (2003). Liderlik ve Rolleri. M. Gürsel, H. Izgar , V. Altınok, Ş. Kesici, H. Bozgeyikli , A. Sürücü, & A. Negiş içinde, Endüstri ve Örgüt Psikolojisi (s. 58-59). Konya: Eğitim Kitabevi Yayınları.
  7. Kerim, N. (2010). İSTANBUL İLİ AVRUPA BÖLGESİNDE KAMU VE ÖZEL HASTANELERİNDE ÇALIŞAN YÖNETİCİ HEMŞİRELERİN LİDERLİK DAVRANIŞ ÖZELLİKLERİ. Yükseklisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
  8. Koçel, T. (1998). İşletme Yöneticiliği (6. Baskı b.). İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım.
  9. McCrimmon, M. (2012, 02 08). 02 08, 2012 tarihinde www.leadersdirect.com: http://www.leadersdirect.com/leadership-defined adresinden alındı
  10. Yakut, Ö. (2006). EĞİTİM YÖNETİCİLERİNİN LİDERLİK DAVRANIŞLARI VE KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN İNCELENMESİ (Küçükçekmece İlçesi Örneği). Yükseklisans Tezi, Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  11. Zel, U. (2001). Kişilik ve Liderlik. Ankara: Seçkin Yayıncılık.